Chắc ai sử dụng mạng xã hội hiện tại cũng biết về một so sánh khá là hài hước về chúng ta với người Ai Cập cổ đại, “cả hai đều viết lên tường và thần thánh mèo”. Và với ty tỷ các video về mèo trên mạng thì ai cũng đã từng xem những nội dung liên quan đến mèo và hộp. Vậy các bạn có bao giờ thắc mắc về điều này? Hãy cùng tìm hiểu về mối liên hệ của sở thích này và nhận thức trực quan của mèo trong bài viết sau đây. Bài được dịch từ bài viết của Tác giả Jennifer Ouellette trong liên kết này.
Thị giác tiến hóa để giải quyết các câu hỏi liên quan đến đường nét và giới hạn
Gabriella Smith
Từ trước đến nay có một nhận thức chung – ít nhất là của những người yêu mèo – rằng một cái hộp rỗng để dưới đất thì hẳn phải là dành cho một con mèo. Tương tự với rỏ quần áo, va li, chậu rửa bát, và thậm chí là cả cái chuồng di động (khi không phải đi đến bác sỹ thú y). Hành vi này nhìn chung bắt nguồn từ việc mèo cảm thấy an toàn hơn khi chui vào trong những không gian hẹp, nhưng nó cũng có thể cho chúng ta biết được một vài thông tin về nhận thức trực quan của loài mèo. Đó chính là cơ sở cho một nghiên cứu mới đây trên Tạp chí Khoa học Ứng dụng về Hành vi Động vật với một tựa đề màu mè: “Cứ vừa là ngồi: Một nghiên cứu khoa học cộng đồng về cảm quan đường nét của mèo nhà.”
Bài nghiên cứu được lấy cảm hứng một phần từ một hashtag rất bắt trend trên Twitter hồi 2017, về những bức ảnh mèo ngồi trong các hình vuông được đánh dấu trên sàn bằng băng dính – một dạng hộp ảo. Trong năm kế tiếp, tác giả chính Gabriella Smith, một nghiên cứu sinh tại Đại học Hunter (CUNY) tại thành phố New York, đã tham dự một buổi giảng của đồng tác giả Sarah-Elizabeth Byosiere, người đứng đầu của Trung tâm Thinking Dog tại trường Hunter. Byosiere nghiên cứu về hành vi và nhận thức của loài chó, và đã từng giảng về nhận thức trực quan về thị giác của loài này. Trong khi đang chơi với con mèo của người bạn cùng phòng, Smith đã nhớ lại bài post trên Twitter đó và tự hỏi rằng liệu mình có thể tìm được một dạng hình khối ảo trông giống như hình vuông để thử trên con mèo này không?
Smith đã tìm được nó trong một nghiên cứu của Gaetano Kanizsa – một họa sĩ và một nhà tâm lý học quá cố người Ý, một người đã từng rất quan tâm đến những cảm quan (chủ quan) về đường nét mà có thể kích thích thị giác để tạo ra hình ảnh về một giới hạn trong bộ não kể cả khi thực tế là không có một đường nét giới hạn nào tồn tại. Hình vuông Kanizsa bao gồm bốn vật thể có hình dáng giống Pac-Man, tròn và được xếp với cái mồm hướng vào nhau để tạo thành bốn góc hình vuông. Hoàn hảo hơn nữa là, đã có một nghiên cứu năm 1988 đã sử dụng hình vuông Kanizsa để nghiên cứu về cảm quan đường nét của hai chú mèo cái. Nghiên cứu kết luận rằng, thật sự là loài mèo có phản ứng với hình vuông Kanizsa, chứng tỏ rằng có lẽ chúng cũng có cảm quan chủ quan về đường nét tương đối giống với chúng ta.
Nhưng nghiên cứu năm 1988 chỉ được thực hiện trong phòng thí nghiệm và “chuẩn bị” hai chú mèo theo phương thức thí nghiệm tiêu chuẩn. Smith muốn thiết kế một nghiên cứu tương tự nhưng tăng số lượng mẫu và quan sát hành vi của mèo trong môi trường sinh hoạt bình thường của chúng – khiến những chú mèo thoải mái hơn là trong phòng thí nghiệm – và không có sự chuẩn bị đặc biệt nào. Một dự án “khoa học cộng đồng” có sự tham gia của người chủ mèo được tuyển chọn thông qua Twitter có vẻ như là rất hợp lý, đặc biệt là trong bối cảnh dịch bệnh Covid-19 như hiện tại. Mọi người đều có quá nhiều thời gian ở nhà với thú cưng của mình, và họ sẽ thừa thời gian để làm các thử nghiệm.
Dụng cụ thí nghiệm mà người tham dự cần thực sự chỉ là một cái máy in đen trắng, giấy in, kéo, băng dính, và một cái thước kẻ, cùng với kính râm và một chiếc máy quay kỹ thuật số hoặc điện thoại thông minh để ghi hình hành vi của chú mèo của mình. Hằng ngày, Smith gửi cho các tham dự viên 6 mẫu thí nghiệm ngẫu nhiên để họ in ra và đặt trên sàn, theo hướng dẫn, khi con mèo không ở trong phòng. Mẫu thí nghiệm bao gồm một hình vuông đơn giản, hình vuông Kanizsa, và một hình vuông Kanizsa với miệng của Pac-Man hướng ra ngoài thay vì hướng vào trong. Tất cả các cạnh đều được thiết kế để chú mèo có thể ngồi hoặc đứng thoải mái với cả bốn chân trong đó nhưng không đủ không gian để nằm bò ra (mèo mà!).
Những chú mèo được đưa vào trong phòng, và người chủ sẽ đeo kính râm lại và tránh giao tiếp với chúng để tránh gợi ý. Đoạn phim về hành vi của những chú mèo sẽ được tải lên một Dropbox chung của nghiên cứu. Nếu chú mèo ngồi hoặc đứng với cả bốn chân trong đường nét của mẫu thí nghiệm trong năm phút đầu tiên, người chủ sẽ dừng ghi hình và ghi chú lại mẫu thí nghiệm được mèo lựa chọn. Nếu chú mèo không chọn mẫu nào trong năm phút đầu tiên, thí nghiệm kết thúc.
Mặc dù 500 chú mèo và người chủ của chúng đều cho thấy sự thích thú, chỉ có 30 trong số chúng hoàn thành cả 6 lần thí nghiệm trong nghiên cứu trong vòng 2 tháng. Trong đó, 9 chú mèo lựa chọn ít nhất một mẫu thí nghiệm bằng cách ngồi vào trong đường nét (cả ảo và không ảo) trong ít nhất 3 giây – một thời gian khá dài so với tính khí thất thường của loài mèo. Trong thí nghiệm, tần suất lựa chọn hình vuông Kanizsa của các chú mèo cũng tương đương với hình vuông bình thường; chúng chọn cả hai mẫu này thường xuyên hơn là mẫu thứ ba (trông không giống hình vuông). Nói cách khác, những chú mèo này coi những hình vuông ảo giống như các hình vuông thực sự.
Smith chia sẻ: “Đó chính là vì sự xuất hiện của các đường nét, cả trong hình vuông Kanizsa và hình vuông thật, đã tạo điều kiện cho những chú mèo ngồi vào trong đó, hơn là sự hiện diện của các hình khối trên sàn … Bộ não rất nhạy cảm với các đường nét mà có sự khác biệt trong độ sáng. Thị giác đã tiến hóa để giải quyết các câu hỏi liên quan đến đường nét và giới hạn.”
Nghiên cứu tất nhiên có những hạn chế thường gặp, điển hình là số lượng mẫu nhỏ (kết quả của sự hao mòn/sai số của tham dự viên, một thách thức thường gặp của các dự án khoa học cộng đồng). Smith và đồng tác giả cũng đề xuất việc tái thực hiện nghiên cứu trong môi trường kiểm soát hơn, bất chấp những thuận lợi có được từ việc thực hiện trong môi trường thoải mái hơn với mèo. Smith nói “Vì những chú mèo, điều kiện tại nhà chúng là rất lý tưởng, nhưng thực sự vì lợi ích của khoa học, thì nghiên cứu tốt nhất nên được thực hiện trong môi trường có kiểm soát (như là phòng thí nghiệm).” Smith và Byosiere cũng muốn đưa một vài tiến bộ nghiên cứu mới về loài chó và ảo ảnh thị giác cho những nghiên cứu về nhận thức và hành vi của mèo tiếp theo. Tác giả kết luận “Nghiên cứu về nhận thức của mèo nhà hiện đang thiếu sự so sánh với chó nhà … Mặc dù lý do cho việc này là chưa sáng tỏ, việc sử dụng khoa học cộng đồng như một tiền đề nghiên cứu trong phòng thí nghiệm về nhận thức của mèo có thể giúp kéo hẹp khoảng cách này.”