Bài viết bởi Ethan Siegel trên trang Big Think.
Những câu hỏi lớn
Qua hàng trăm ngàn năm – gần như toàn bộ lịch sử loài người – chúng ta không có bất cứ câu trả lời toàn diện nào cho các câu hỏi về tổn tại lớn nhất mà chúng ta có thể đưa ra. Bằng cách nào mà con người hiển hiện trên trái đất? Chúng ta được cấu thành từ cái gì, ở mức độ cơ bản nhất? Vũ trụ rộng lớn đến đâu, và nguồn gốc của nó là gì? Đã nhiều thế hệ các nhà thần học, triết học và văn học đều đã suy tư về chúng.
Nhưng qua một vài thế kỉ gần đây, nhân loại đã tìm ra một vài câu trả lời. Có lẽ là thuyết phục nhất và hợp lý nhất mà chúng ta có từ trước tới nay. Để trả lời cho những câu hỏi đó, và cho rất nhiều thứ khác nữa. Thông qua thực nghiệm, vốn hiểu biết toàn diện về khoa học của chúng ta đã có bước tiến lớn. Nó mở cánh cửa đến với những kết luận thay vì chỉ là những suy luận vô căn cứ. Mặc dù vậy, với tất cả những bước tiến mà chúng ta có được trên quan điểm khoa học đó. Triết học và tôn giáo vẫn sẽ không bao giờ trở nên vô nghĩa. Sau đây là lý do.
Khoa học
Đa phần mọi người suy nghĩ về định nghĩa của khoa học, họ luôn sẽ chỉ đúng một nửa. Khoa học là, đồng thời, cả hai điều sau đây:
- Toàn thể bộ phận kiến thức xác thực mà chúng ta có về vũ trụ. Toàn bộ những kết quả tích lũy mà chúng ta có được. Tổng hợp từ các thí nghiệm, đo lường, và quan sát mà chúng ta đã từng thực hiện. Được lưu trữ để đưa ra những chứng cứ khoa học mà chúng ta có về vũ trụ. Cùng các lý thuyết, mô hình dự đoán, khung làm việc, và các phương trình về quy luật vận hành của vũ trụ. Chúng đều là một phần không thể thiếu của khoa học.
- Quá trình mà chúng ta thực hiện để khảo cứu và tìm hiểu chuyên sâu về vũ trụ. Khoa học là một quá trình diễn ra thường xuyên và liên tục. Được thực hiện để tìm ra những bằng chứng và sự thật mới về vũ trụ. Tất cả quá trình nghiên cứu khoa học được biết đến như vậy. Chúng là giả thiết, thí nghiệm và kết luận. Được phôi thai trong khuôn khổ kiến thức toàn diện của nhân loại. Toàn bộ nó, là không thể thiếu trong thứ mà chúng ta vẫn gọi là khoa học.
Khoa học vẫn không thể dạy cho chúng ta tất cả mọi thứ
Toàn bộ các lý thuyết khoa học, bất kể là nó có được bổ trợ mạnh mẽ đến đâu. Dù đó là toàn bộ vốn hiểu biết được thu thập bởi toàn nhân loại. Trụ vững trên suốt chiều dài lịch sử, cũng vẫn chỉ bao gồm một khoảng giới hạn mà thôi. Giới hạn về phạm vi độ chính xác của nó. Thậm chí là những ý tưởng vượt trội nhất của chúng ta cũng có những giới hạn của nó.
- Thuyết tiến hóa giải thích cách thức mà các đặc điểm có thể được di truyền. Từ đó, tạo ra cơ chế cho một bộ phận các cơ thể hữu cơ biến đổi theo thời gian. Nhưng nó không giải thích được nguồn gốc của sự sống.
- Thuyết Big Bang giải thích cách thức vũ trụ xuất hiện từ một trạng thái siêu đặc và siêu nóng. Nhưng nó không giải thích được tại sao trạng thái đó lại được hình thành.
- Thuyết tương đối rộng giải thích cách thức vật chất và năng lượng bẻ cong không-thời gian. Do đó tạo ra trọng lực. Nhưng nó không giải thích được điều gì đang xảy ra tại điểm kỳ dị trong một hố đen.
Hiểu biết là luôn luôn có giới hạn
Nói cách khác, bất kể chúng ta đi xa đến đâu trên khoa học lý giải về thế giới và vũ trụ. Sẽ luôn tồn tại một điểm mà những căn cứ hiểu biết về khoa học của chúng ta kết thúc. Một khi chúng ta có định nghĩa chính xác về một hiện tượng. Đông thời có một hiểu biết tường tận về quá trình mà nó tồn tại. Chúng ta có thể tự tin đặt cái hiện tượng đó vào trong địa hạt của khoa học.
Nhưng có quá nhiều câu hỏi mà chúng ta có thể đặt ra mà không thể – hoặc ít nhất là chưa thể – được đưa vào giới hạn của khoa học. Tất nhiên là chúng ta có thể tùy ý suy đoán về cái lời giải khả thi. Mà các ý tưởng khoa học có thể đưa ra cho những câu đố này.
Tuy nhiên, nó được khẳng định dựa trên việc mở rộng các hiểu biết khoa học của chúng ta. Mở rộng đến một địa hạt mà nó còn chưa đặt chân đến. Đa phần các bí ẩn thú vị nhất hiện nay vẫn chưa có lời giải. Có thể nói đến nguồn gốc sự sống; trí thông minh ngoài trái đất; trọng lực lượng tử. Hoặc là giả là những câu hỏi hóc búa về vật chất tối và năng lượng tối. Tất cả chúng vẫn nằm ngoài phạm vi hiểu biết của khoa học.
Thần học
Từ lâu đã tồn tại nhiều khái niệm trong tôn giáo và luân lý về vũ trụ. Chúng thường là những hiểu biết mà chúng ta có bên trong địa hạt thần học. Bất kể quan điểm về tôn giáo của bạn là gì. Thần học nói chung luôn giải quyết các câu hỏi liên quan đến mục đích, phải trái, và một nguồn gốc quyền uy. Nơi đặt ra những giáo lý phải được tuân thủ như là những sự thật không thể thay đổi.
Khoa học cố gắng để trả lời những câu hỏi bắt đầu với “cách thức”. Từ đó đưa ra giải thích và dự đoán các kết quả khả thi (hoặc một chuỗi các kết quả) của một hệ thống vật lý. Và thường được đặt trong một môi trường cụ thể. Ngược lại, thần học lại đi theo hướng bắt đầu từ “tại sao”. Nó suy tư về các câu hỏi vượt ra khỏi ngưỡng kiến thức xác thực. Và đưa ra những câu trả lời rất tự tin cho những câu hỏi đó. Tất nhiên là thường rất mâu thuẫn với nhiều người.
Giao thoa và chuyển đổi giữa các lĩnh vực
Thực sự là có nhiều câu hỏi đã từng được coi là nằm trong phạm vi của thần học. Khi mà chúng ta thiếu các kiến thức xác thực. Và nay đã trở thành những câu hỏi khoa học mà đã có được những câu trả lời thực chứng. Về mặt khoa học, chúng ta đã hiểu được:
- Cách mà trái đất hình thành trong thời kì cấu tạo của Hệ Mặt trời vào khoảng 4,5 tỷ năm trước,
- Cách là sự sống tiến hóa và đa dạng các loài động, thực vật xuất hiện xuyên suốt ịch sử trái đất,
- Cách mà các sự kiện cổ đại và gần đây tạo nên lịch sử địa chất, khí quyển và thủy văn của trái đất,
- Và cách mà các ngôi sao, thiên hà, và các cấu trúc lớn hơn trong vũ trụ được cấu tạo và hình thành từ những thực thể thống nhất hơn, nhỏ hơn, đặc hơn và nóng hơn trước đó.
Tuy nhiên, tồn tại một thứ nằm giữa những giao diện của hai lĩnh vực này. Giữa khoa học và thần học. Vượt ra khỏi các kiến thức thực chứng nhưng lại không viện dẫn đến những nguồn gốc quyền uy. Đó chính là triết học.
Triết học
Ở một nghĩa nào đó, đây là chiến trường chung cuộc. Với khả năng chồng lấn lên những giao diện – và giới hạn – của cả khoa học và thần học. Triết học tìm kiếm và thăm dò những câu hỏi và khoa học chưa thể trả lời. Tuy nhiên, khác với tôn giáo, triết học tiếp cận những câu hỏi này sử dụng lý luận và lô-gic. Nó cố gắng dùng những dụng cụ này để khám phá những câu hỏi chưa có giải đáp. Nhưng có tiềm năng lý giải được trong tương lai.
Khi mà hiểu biết khoa học của chúng ta là không đủ. Khi mà những câu trả lời thần học không đủ để thuyết phục chúng ta. Triết học vẫn là một điểm đến hữu hiệu. Các câu hỏi liên quan đến:
- tâm thức
- mục đích của vũ trụ
- liệu rằng hiện thực là khách quan hay phụ thuộc vào người quan sát
- liệu rằng các định luật của tự nhiên và các hằng số vật lý của vũ trụ là không biến đổi theo thời gian hay liệu chúng vẫn có thể thay đổi…
Đó đều là khoảng không mà triết học hữu dụng để thỏa mãn sự tò mò về mặt trí tuệ.
Mục đích cuối cùng cho các câu hỏi là để đưa ra được một câu trả lời khoa học
Đó là đem một khảo cứu mà kết quả của nó là chưa biết đến một kết luận thỏa mãn. Và dựa trên những kiến thức thực chứng. Khi chúng ta có thể tạo ra sự sống trong điều kiện phi sự sống trong phòng thí nghiệm. Tìm được cách để kiểm chứng lẫn nhau những cách giải thích khác nhau về cơ học lượng tử. Đo được các hằng số vật lý xuyên suốt các khoảng cách không gian và thời gian mênh mông. Khi đó, chúng ta có thể chứng thực được những kết luận khoa học mà chúng ta đưa ra.
Trước khi làm được điều đó, chúng ta vẫn phải thừa nhận sự vô tri của chúng ta. Những lý thuyết khoa học tốt nhất mà chúng ta đang sở hữu trong vốn hiểu biết ngày nay không hoàn hảo. Chúng đều mới chỉ được thành lập trong một khoảng phạm vi chính xác nhất định. Vượt khỏi nó, ta chưa xác định được các nguyên lý đó sẽ sai lệch thế nào và ở đâu. Chúng ta có thể khai phá các viễn cảnh, chạy các mô phỏng, và mô hình hóa các hành vi của hệ thống dựa trên những giả thiết nhất định, tuy vậy, chúng ta chỉ có thể sử dụng được những công cụ mà chúng ta hiện có mà thôi.
Điểm mà triết học tỏa sáng
Bằng cách tiến đến các tiền đồn của khoa học – và bằng cách thấu hiểu các bộ phận hiện có của kiến thức khoa học và cách thức mà chúng ta có được chúng – chúng ta có thể vươn góc nhìn của mình qua cái biên giới đó và khám phá những ý tưởng lý thuyết phong phú mới. Những điều dẫn lới các mâu thuẫn lô-gic hoặc các kết luận phi khả thi thì cần được loại bỏ, để chúng ta có thể ưu tiên hoặc không ưu tiên những ý tưởng khác mà không cần đến những kiến thức khoa học thực chứng.
Nhưng đây không hề là một công việc dễ dàng. Nó đòi hỏi ở các triết gia một sự hiểu biết thấu triệt với các khoa học liên quan, cũng như là một nhà khoa học thực thụ, bao gồm cả những giới hạn của nó. Nó yêu cầu chúng ta hiểu được các nguyên tắc lô-gic mà theo đó vũ trụ vận hành, những điều mà có thể sẽ trái ngược với kinh nghiệm thường có của chúng ta. Những khái niệm như quan hệ nhân quả, cái ý tưởng mà a nhân b bằng b nhân a, hoặc rằng các hạt được đặt trong một cái hộp kín tồn tại trong khắp mọi nơi trong hộp, nhưng không đúng trong mọi trường hợp.
Khoa học không phải vạn năng
Cho dù vốn hiểu viết khoa học của chúng ta có phát triển đến đâu, thì vẫn sẽ luôn có những câu hỏi vượt ra ngoài địa vực của khoa học có thể trả lời. Số lượng các hạt tồn tại trong vũ trụ quan sát được là có hạn; khối lượng thông tin được mã hóa trong toàn bộ vũ trụ cũng là giới hạn; nên dù chúng ta có học hòi được nhiều hơn bao nhiêu đi chăng nữa, thì lượng kiến thức mà chúng ta biết được sẽ luôn là có hạn.
Vượt lên tất cả những kiến thức thực chứng, sẽ luôn tồn tại khoảng trống cho triết học. Và khi những câu hỏi về mục đích, ý nghĩa, hay ý tưởng được đặt ra mà nó nằm trong những nguyên lý không thể khảo cứu được về mặt vật lý, tôn giáo cũng sẽ luôn tồn tại ở đó.
Hiểu biết cuối cùng là sự tổng hòa các lĩnh vực
Điều này, tuy nhiên, không nhất thiết hàm ý rằng tất cả những triết học được đưa ra tại mặt biên của khoa học là đều hữu dụng, thú vị, hoặc đáng được lắng nghe. Những triết lý mà vô tri về mặt khoa học, hoặc thuộc vào những nguyên lý lô-gic kì dị hoặc huyền ảo mà khoa học thực sự áp dụng, sẽ dẫn kể cả những bộ óc sáng suốt nhất đến diệt vọng.
Với những tâm trí thích suy tư và giàu trí tò mò, tuy vậy, những gì đã biết ngày nay sẽ không bao giờ để họ thỏa mãn. Cho đến khi mà khoa học có được những tiến bộ quan trọng đó, thì triết học sẽ vẫn là công cụ cần thiết để có cái nhìn siêu việt các biên giới hiện tại, cùng với đó là tôn giáo sẽ luôn đồng hành với những ai có mục đích đi tìm ý nghĩa cho sự tồn tại của mình. Khoa học là rất đáng lưu tâm, nhưng nó không phải là tất cả.