Có bao giờ các bạn tự hỏi rằng liệu các loài động vật khác có thể có những hành động mà chúng ta vẫn nghĩ rằng chỉ có con người mới có? Liệu con người có thực sự đặc biệt như chúng ta vẫn nghĩ hay không? Hãy cùng tìm hiểu về một hiện tượng khá đặc biệt, đó là hiện tượng nhận nuôi con non ở động vật, không chỉ là nhận nuôi con non trong cùng đàn, cùng loài, mà còn có thể là từ các loài khác nhau qua bài viết sau đây.
Bài viết gốc bằng tiếng Anh được đăng trên trang The Conversation trong link sau đây.
Các nhà khoa học vẫn thường nghĩ rằng con người là loài đặc biệt bởi chúng ta có bộ não lớn hơn các loài động vật khác. Tuy nhiên, một số chuyên gia trong lĩnh vực tiến hóa của con người đã đề xuất rằng con người có thể tiến hóa để sống gần gũi hơn với nhau, hoặc ít nhất là để hạn chế khuynh hướng giận giữ đối với người khác.
Nếu như vậy, sự hào phóng thật sự có thể là một tính cách đặc hữu của con người. Sự hào phóng thường được định nghĩa trong thuật ngữ tiến hóa như là lòng vị tha. Hành động này xuất hiện khi một cá nhân hành xử theo một cách mà có thể tốn rất nhiều nguồn lực về thời gian, và không có mong đợi được trả lại điều gì.
Tuy nhiên, có những trường hợp khi mà những người họ hàng động vaath của chính ta làm chúng ta phải ngạc nhiên. Ví dụ, các nhà khoa học làm việc với loài Gorilla tại Rwanda (Ru-an-đa) gần đây đã quan sát được loài này cùng nhau tụ họp lại để chăm sóc cho những con non mồ côi.
Trong khi các nhà nghiên cứu tại CHDC Công-gô nhận thấy rằng loài tinh tinh lùn (bonobos) – họ hàng gần của tinh tinh đen – còn tiến xa hơn nữa, và đôi khi chúng nhận nuôi những con non từ các nhóm xã hội khác nhau. Đã có những bằng chứng chi việc nhận nuôi khác loài, như việc cá heo nhận nuôi và chăm sóc một con cá voi đầu dưa, và một nhóm khỉ capuchin nuôi lớn một con khi đuôi sóc.
Hiện tượng nhận nuôi như trên là một câu đố chưa có lời giải với các nhà sinh vật học. Từ góc nhìn tiến hóa, điều quan trọng nhất là việc bao nhiêu bản sao của bộ gen của bạn được truyền cho thế hệ kế tiếp. Từ đó, việc nhận nuôi một người cháu trai hoặc gái của bạn có thể có một lời giải đáp hợp lý. Quan hệ huyết thống anh em sinh học cho phép chia sẻ trung bình khoảng 50% nguyên liệu gen của nhau, và con cháu của họ thừa hưởng một nửa số đó (25%).
Nếu cái giá của việc nuôi nấng cháu của bạn ít hơn giá phải trả cho việc sinh thêm con, bạn có thể đảm bảo được việc duy trì bản sao gen của mình bằng việc giúp đỡ cháu của bạn. Cái ý tưởng mà một động vật có thể có lòng vị tha (ở đây có thẻ hiểu là sự giúp đỡ) với các thành viên của gia đình chúng để tăng cường độ đảm bảo cho việc duy trì thành quả tiến hóa của chúng được gọi là lựa chọn huyết thống.
Lòng vị tha vượt lên huyết thống
Tuy việc nhận nuôi một đứa trẻ không liên hệ huyết thống chưa thể được giải thích bằng thuyết lựa chọn huyết thống được nói ở trên. Nó có thể là một sự lựa chọn dẫn đến một sự gánh chịu lớn, nhưng lại không đưa đến kết quả là bộ gen của phía ba mẹ nhận nuôi được đảm bảo di truyền.
Cho đến gần đây, những hành đồng vị tha được giải thích theo nhiều cách. Đầu tiên, các nhà nghiên cứu ghi nhận được rất nhiều hành động nhận nuôi giữa nhiều loài khác nhau xảy ra giữa các loài động vật được nuôi nhốt, nuôi tại nhà, nông trang và vườn thú. Những loài động vật sống gần gũi vứi nhau có thể nghĩ rằng chúng là một phần của một nhóm gia đình kể cả khi chúng thực sự là những loài khác nhau.
Một ý tưởng khác cho rằng chúng ta, trong quá trình chăn nuôi, cố ý tạo ra những vật nuôi có tính cách ngoan ngoãn và biết chăm sóc. Có lẽ chúng chỉ đơn giản là muốn giúp đỡ do chịu ảnh hưởng của chúng ta?
Cuối cùng, bị nuôi nhốt đồng nghĩa với việc chúng sẽ không bao giờ phải lo lắng về bữa ăn tiếp theo của mình sẽ phải tìm từ đâu, do đó, các động vật sống trong môi trường nuôi nhốt hẳn là sẽ ở trạng thái sẵn sàng hơn cho việc thực hành sự hào phóng đó. Dù là gì, những câu chuyện dễ thương về hiện tượng mèo nhận nuôi vịt con (hoặc chuyện vietj con xấu xí trở thành thiên nga), là không đủ để thuyết phục giới hoài nghi rằng động vật có đủ khả năng thực hiện hành vi quyên thân.
Trong một vài loài động vật hoang dã, câu trả lời có thể nằm ở việc những cha mẹ nhậ nuôi được thiết kế sinh học để chăm sóc cho con non, và chúng không giỏi trong việc phân biệt con non đó có phải là của nó hay không. Hiện tượng này được gọi là “nhầm lẫn chức năng sinh sản” – hoặc nói theo cách khác, đó là một sai lầm.
Trong một đàn hải tượng (voi biển), chúng sinh sản trong một địa bàn rộng lớn, những con mẹ và con con thường bị chia cách và hiện tượng nhận nuôi có vẻ như là rất thường gặp. Hiện tượng nhận nuôi có thể có cá thể cái mới lớn có cơ hội để thực hành việc nuôi dạy con non, hoặc thay thế con non đã bị lac/mất của nó.
Bởi hải tượng non rất dễ bị lạc trong đám đông.
Chúng tôi có thể giả định rằng những loài thông minh hơn như khỉ, linh trưởng và cá heo có khả năng nhận diện tốt hơn con của mình. Tuy nhiên, trong một số loài này, bất kì con đực nào trong nhóm đều có thể giao phối với con cái trong thời kì động dục. Ví dụ như hắc tinh tinh, tinh tinh lùn và một vài con gorilla có nhiều hơn một bạn tình. Điều này làm cho việc nhận dạng con non của chính chúng là khá khó khăn.
Những con đực mạnh mẽ thường cố để “canh chừng” những con cái khỏi những kẻ cạnh tranh để đảm bảo rằng con cái chỉ giao phối với một mình nó. Trong những trường hợp này, các cá thể chỉ biết được huyết thống của mình qua: cá thể mẹ, anh/chị em hoặc có thể là cô/chú/họ hàng. Trong một nhóm xã hội, một con đực không có cách nào để biết được đâu là con của mình, nên nói chung việc này có thể chịu đựng được – nhưng nó có thể sẽ thực hiện việc loại bỏ các con non nếu như nó tiếp quản một nhóm mới và viết chắc rằng đó không phải là con của nó.
Hành vi loại bỏ con non bởi một con đực mới tiếp quản cũng có thể được giải thích bằng các bằng chứng rằng quá trình tiết sữa ở con cái đóng vai trò như là biện pháp tránh thai tự nhiên. Nên khi mà một cá thể cái ngừng chăm sóc con non, nó sẽ sẵn sàng tiếp nhận con đực mới. Điều này đồng nghĩa với việc nó sẵn sàng sinh con non mới cho con đực đầu đàn mới đó sớm hơn nhiều so với việc chờ nó nuôi lớn con non hiện tại.
Thì ra con người cũng không phải là quá đặc biệt
Mặc dù vậy, chúng tôi có thể nhận định rằng hiện tượng nhận nuôi được mô tả ở trên bởi gorilla, tinh tinh lùn, và cá heo không phù hợp với bất kì mô hình nào đã được nêu. Có lẽ con người không phải là quá đặc biệt trong khả năng cho hành vi mang tính hào phóng chăng?
Sau tất cả, các chuyện gia về hành vi động vật đã đề xuất rằng sự hào phóng ngẫu nhiên được diễn ra thường xuyên và đã được ghi chép nhiều lần trong những đàn của các động vật có bộ não lớn và cấu trúc xã hội cao, như linh trưởng, cá heo và voi. Cùng với việc nhận nuôi, hắc tinh tinh còn thường xuyên an ủi những con thua cuộc trong cá trận đấu. Đôi khi, những hành động anh hùng – quyên thân cũng được ghi lại trong đàn, như hi sinh để cứu con non khỏi chết đuối. Nhiều nỗ lực đã được thực hiện để tìm kiếm về một mối liên hệ “ẩn” nào đó giữa bên đưa trợ giúp và bên nhận trợ giúp, để có được lòng vị tha “phù hợp” với sự ích kỉ của tiến hóa. Thay vào đó, có lẽ chúng ta nên chấp nhận rằng con người không phải là loài độc nhất vô nhị trong khả năng cung cấp sự chăm sóc và giúp đỡ cho những “đồng loại” xung quanh mình.